Thuật ngữ đối chiếu

Pháp làm tăng tham, sân, si và đưa đến khổ.

Thiếu tỉnh thức, để tâm trôi theo thói quen bất thiện.

Giáo pháp chân chính đưa đến ly tham và giải thoát.

Điều kiện nâng đỡ một pháp sinh khởi hoặc tồn tại.

Sự sinh khởi có điều kiện; trong trọng tâm giáo pháp, chỉ tiến trình tập khởi và đoạn diệt toàn bộ khổ uẩn.

Sự tỉnh thức, biết và thấy đúng sự thật dẫn tới giải thoát; không đồng nghĩa đơn thuần với hiểu biết bằng lý luận.

Tự do khỏi tham, sân, si và sự trói buộc của chấp thủ.

Giữ tỉnh thức nơi sáu cửa giác quan, không để phiền não lôi kéo.

Cái biết đúng về khổ, nguyên nhân, sự chấm dứt và con đường.

Nguyên nhân có sức làm phát sinh một kết quả.

Toàn bộ nguyên nhân và điều kiện cùng nâng đỡ một pháp.

Sự tắt tham, sân, si và đoạn tận những nguyên nhân trói buộc; là pháp vô vi, không phải cảnh giới hữu vi.

Danh xưng Đức Phật dùng để chỉ bậc đã giác ngộ.

Hiện tượng, lời dạy hoặc nguyên tắc, tùy văn cảnh.

Pháp đã sinh do các điều kiện tương ứng.

Pháp do điều kiện tạo thành, có sự sinh khởi và hoại diệt; không áp dụng mô tả này cho Niết-bàn vô vi.

Những cấu uế của tâm như tham, sân, si.

Phala là kết quả/quả chứng tùy ngữ cảnh; vipāka nhấn mạnh quả chín của nghiệp.

Sự sinh lên và mất đi của các pháp hữu vi.

Sự lưu chuyển qua sinh và chết khi vô minh, ái, thủ và các điều kiện tái sinh chưa đoạn tận.

Sự hiện hữu trở lại do các duyên của sinh tử tiếp tục.

Cái thấy sai lệch về nghiệp, khổ và thực tại duyên sinh.

Thói quen, khuynh hướng được củng cố do lặp lại; không mặc nhiên đồng nghĩa với bảy tùy miên (anusaya).

Dính mắc, ham muốn và tìm cách chiếm giữ.

Chống đối, ác ý hoặc muốn loại trừ điều trái ý.

Mê mờ, không thấy đúng bản chất của pháp.

Pháp làm suy yếu tham, sân, si và hỗ trợ giải thoát.

Sống không phóng dật, có niệm và biết rõ điều đang diễn ra.

Biết rõ việc đang làm, mục đích và trạng thái thân tâm.

Tâm mong chúng sinh được an vui.

Tâm muốn khổ của chúng sinh được vơi bớt.

Lòng thương không sân hại, vừa mong an vui vừa muốn cứu khổ.

Làm cho một phẩm chất thiện sinh trưởng và được hoàn thiện.

Tách khỏi điều kiện nuôi dục và bất thiện để tâm lắng sáng.

Không biết đúng Tứ Thánh Đế và tiến trình Duyên khởi.

Pháp không do điều kiện tạo tác; trong sách chỉ Niết-bàn, không đồng nhất với pháp hữu vi đang sinh diệt.

Đặt sự chú ý và suy xét đúng căn nguyên, theo hướng nhận biết khổ, nhân khổ và con đường đoạn khổ.

Chú tâm, suy xét không đúng hướng, nuôi dưỡng vô minh, lậu hoặc hoặc các kiến chấp.

Người đệ tử đã bước vào dòng Thánh đạo; cần phân biệt với người mới chỉ nghe và tin giáo pháp.

Trí biết và thấy đúng sự thật, không chỉ là suy luận hoặc kiến thức khái niệm.

Mặt hấp dẫn, dễ chịu của đối tượng khiến tâm có xu hướng ưa thích hoặc nắm giữ.

Lối thoát khỏi sự ràng buộc; được thấy khi nhận biết vị ngọt, nguy hiểm và cách không còn nắm giữ.

Sự không còn say đắm các pháp hữu vi do thấy đúng, khác với chán nản hoặc ghét bỏ đời sống.

Cái biết rõ sự giải thoát đã được chứng nghiệm; không đồng nghĩa tự suy đoán mình chứng đắc.

Pháp có thể được nhận biết nơi kinh nghiệm tu tập hiện tại; không phải lời hứa mọi đau đớn thân sẽ biến mất.

Sự chấm dứt các lậu hoặc bằng trí tuệ, một tiêu chuẩn trọng yếu của A-la-hán.

Những tiến trình, yếu tố thuộc tâm; cần xét theo văn cảnh, không đồng nhất mọi tâm hành với một pháp số duy nhất.

Sự thực hành lời dạy trong giới, định, tuệ và những bổn phận thích hợp; khác với chỉ hiểu lý thuyết.

Ba gốc bất thiện là tham, sân, si; gọi là “độc” vì làm ô nhiễm tâm và nuôi dưỡng khổ.

Cái biết đúng nâng đỡ việc quán sát thân, thọ, tâm, pháp; không đồng nhất mọi kinh nghiệm biết rõ với trí chứng quả.

Trí tuệ nhận ra bản chất các pháp và hướng đến đoạn trừ vô minh; từ diễn đạt rộng, cần đọc cùng văn cảnh.

Biết rõ đối tượng đúng như thực trong lúc quan sát; tùy ngữ cảnh có độ sâu khác nhau, không mặc nhiên là chứng đắc Thánh quả.

Sinh diệt, biến đổi, không bền chắc.

Đau đớn, khổ não và tính bất toại nguyện của các pháp hữu vi, nhất là năm thủ uẩn.

Các uẩn và pháp không thích hợp để chấp là một tự ngã thường hằng, độc lập và hoàn toàn làm chủ.

Nắm thân tâm là tôi hoặc của tôi; khi thành kiến chấp gọi là thân kiến.

Quan niệm về một chủ thể thường hằng đứng ngoài Duyên khởi; sách bác bỏ sự đồng nhất này.

So sánh và dựng giá trị của tôi là hơn, bằng hoặc kém.

Hai cực đoan: tin tự ngã còn mãi hoặc bị tiêu diệt hoàn toàn khi chết.

Khổ khổ, hoại khổ và hành khổ.

Khổ trực tiếp do đau thân, đau tâm, mất mát và nghịch cảnh.

Khổ do điều dễ chịu biến đổi hoặc chấm dứt.

Tính bất toại nguyện của các pháp hữu vi vì lệ thuộc điều kiện, không thể làm chỗ nương an ổn tuyệt đối.

Sự sinh của hữu tình trong các loại hiện hữu; biểu hiện qua sự xuất hiện các uẩn và thành tựu các căn.

Sự lão hóa và suy giảm của thân tâm hữu vi.

Tình trạng đau yếu của thân.

Sự chấm dứt mạng sống của một đời.

Sầu muộn, than khóc, đau thân, khổ tâm và tuyệt vọng.

Phải hội ngộ hoặc sống cùng điều trái ý.

Phải chia lìa người hoặc điều mình quý.

Không đạt được điều tâm mong muốn.

Năm uẩn hữu lậu, có thể trở thành đối tượng chấp thủ; không đồng nhất chính các uẩn ấy với hành vi chấp thủ.

Quan niệm chấp có tự ngã thật; khi chấp năm uẩn là tự ngã cần đối chiếu thêm mục “Thân kiến”.

Tám chi phần của Thánh đạo đưa đến chấm dứt khổ.

Thấy đúng nghiệp, Tứ Thánh Đế và Duyên khởi.

Hướng tâm ly dục, vô sân và bất hại.

Từ bỏ bốn tà ngữ, nói chân thật, hòa hợp, ôn hòa và có ích.

Hành động thân chân chánh, không làm hại.

Sinh kế chân chánh, không nuôi sống mình bằng sự tổn hại.

Nỗ lực ngăn và đoạn bất thiện, sinh và giữ thiện.

Quán thân, thọ, tâm và pháp với nhiệt tâm, tỉnh giác và niệm.

Để niệm bị quên mất, không nhận ra rõ dòng thân tâm đang vận hành.

Sự định tâm chân chánh, được kinh định nghĩa qua bốn tầng thiền.

Con đường tránh hai cực đoan và dẫn đến giác ngộ.

Đắm dục lạc và ép xác khổ hạnh.

Theo đuổi khoái lạc giác quan như cứu cánh.

Làm khổ thân như thể tự hành hạ có thể đem giải thoát.

Tư duy ly dục, vô sân và bất hại.

Hướng tâm ra khỏi sự lệ thuộc vào dục và chiếm hữu.

Hướng tâm không ác ý, không nuôi chống đối.

Hướng tâm không làm tổn hại chúng sinh.

Nói dối, nói chia rẽ, nói thô ác và nói phù phiếm.

Cố ý nói điều không đúng sự thật.

Lời làm người hòa hợp trở nên bất hòa.

Lời cay nghiệt, xúc phạm hoặc gây tổn thương.

Lời vô ích làm tăng tán loạn và buông lung.

Bốn phẩm chất tích cực của lời nói được nhấn mạnh trong sách.

Sát sinh, lấy của không cho và tà hạnh trong các dục.

Cố ý tước đoạt mạng sống.

Lấy tài sản không được chủ cho; trộm cắp.

Hành vi tình dục gây tổn hại, phản bội hoặc lợi dụng.

Từ bỏ sát sinh, lấy của không cho và tà hạnh; tôn trọng sự sống, tài sản, quan hệ.

Hành động có chủ ý được biểu hiện qua thân, lời nói và tâm ý.

Buôn bán vũ khí, chúng sinh, thịt, chất say và chất độc.

Lấy việc cung cấp phương tiện sát hại làm sinh kế.

Mua bán con người hoặc hữu tình như hàng hóa.

Sinh kế dựa trên việc mua bán thịt và chuỗi sát hại.

Kinh doanh thứ gây say, nghiện và suy giảm tỉnh thức.

Kinh doanh độc chất nhằm gây tổn hại sự sống.

Bốn hướng tinh tấn đối với bất thiện và thiện.

Không tạo điều kiện cho pháp bất thiện chưa có sinh lên.

Buông bỏ pháp bất thiện đang có, không tiếp tục nuôi nó.

Tạo điều kiện cho phẩm chất thiện chưa có phát sinh.

Duy trì, làm lớn và hoàn thiện pháp thiện đã có.

Bốn lĩnh vực quán thân, thọ, tâm và pháp.

Quan sát thân như thân, thấy sinh diệt và không đồng nhất.

Quan sát cảm thọ dễ chịu, khó chịu và trung tính.

Biết rõ trạng thái tâm đang có tham, sân, tán loạn hay an tĩnh.

Quan sát các nhóm pháp và quy luật đang vận hành trong thân tâm.

Đi, đứng, ngồi, nằm được nhận biết rõ trong quán thân.

Năm nhóm chướng ngại che tâm và cản trở định.

Sự ham muốn dục lạc giác quan trong năm triền cái; phân biệt với dục tham kiết sử khi xét pháp số.

Ác ý, sự muốn chống đối hoặc làm hại; một triền cái trong tu định.

Tâm trì trệ đi cùng sự nặng nề, buồn ngủ.

Tâm dao động đi cùng bứt rứt, hối tiếc.

Do dự nghi ngờ làm tâm không thể dấn bước và an trú.

Bốn mức an định từ ly dục đến xả niệm thanh tịnh.

Ly dục, ly bất thiện pháp; có tầm, tứ, hỷ, lạc và nhất tâm.

Tầm tứ lắng; hỷ, lạc và nhất tâm do định sinh.

Hỷ lắng; an trú với xả, niệm và lạc.

Vượt khổ lạc; xả và niệm được thanh tịnh.

Đưa tâm đến đối tượng.

Duy trì và rà sát tâm trên đối tượng.

Sự hân hoan, phấn chấn của tâm.

Sự dễ chịu và an lạc.

Tâm thống nhất, không tán loạn trên đối tượng.

Tâm quân bình, không nghiêng theo ưa ghét.

Sự trong sạch của xả và niệm ở Tứ Thiền.

Bảy yếu tố đưa đến giác ngộ.

Niệm như một yếu tố giác ngộ.

Khảo sát và phân biệt pháp bằng trí tuệ.

Năng lực bền bỉ nuôi pháp thiện.

Niềm hân hoan hỗ trợ giác ngộ.

Sự lắng dịu của thân và tâm.

Tâm vững và thống nhất.

Tâm quân bình trước các pháp.

Làm tâm lắng, vững và an tịnh.

Thấy sâu vô thường, khổ, vô ngã và Duyên khởi.

Ba phương diện nâng đỡ nhau của con đường tu tập.

Phòng hộ thân khẩu, không tạo nhân gây hại.

Sự gom tâm, vững tâm và an trú.

Thấy các pháp đúng như chúng đang là.

Pháp thực hành tỉnh giác khi thở vào, thở ra; MN 118 trình bày mười sáu bước tu tập và mối liên hệ với bốn niệm xứ, bảy giác chi.

Quán sát những đặc tính không đáng tham đắm của thân để điều phục dục tham; không phải nuôi ghê tởm hoặc phủ nhận giá trị thân thể.

Tên gọi khác của niệm hơi thở; xem mục “Niệm hơi thở”.

Quán các giai đoạn hoại diệt của thân xác để thấy thân vô thường, không đáng chấp là tự ngã.

Những yếu tố đặc trưng của các tầng thiền, như tầm, tứ, hỷ, lạc, nhất tâm trong mô tả Sơ thiền; phải xét theo tầng thiền tương ứng.

Cách gọi quen thuộc của pháp tu làm tâm lắng dịu và định tĩnh; xem thêm mục “Chỉ”.

Cách gọi quen thuộc của tuệ quán để thấy đúng vô thường, khổ, vô ngã; xem thêm mục “Quán, tuệ quán”.

Trong các bài kinh quán hơi thở, hơi thở vào và hơi thở ra được gọi là thân hành; khác với “thân nghiệp” là hành động có chủ ý bằng thân.

Pháp che lấp, cản trở định và trí tuệ; năm triền cái được giải thích riêng, không đồng nghĩa với mười kiết sử.

Bốn sự thật cao quý về khổ và con đường chấm dứt khổ.

Sự thật về khổ cần được liễu tri.

Sự thật về nguồn sinh khổ, trọng tâm là ái.

Sự thật về sự chấm dứt khổ.

Sự thật về con đường đưa đến chấm dứt khổ.

Hiểu trọn vẹn Khổ Đế; phận sự đối với khổ.

Từ bỏ nguồn sinh khổ; phận sự đối với Tập Đế.

Trực tiếp thể nghiệm Diệt Đế.

Làm Bát Chánh Đạo sinh trưởng và viên mãn.

Mười hai chi phần mô tả chiều sinh khởi và đoạn diệt của khổ.

Các tạo tác nghiệp do vô minh làm duyên.

Thức sinh khởi nương điều kiện trong tiến trình duyên sinh; không phải linh hồn hoặc một “dòng thức” bất biến.

Mặt tâm lý và vật chất của đời sống hữu tình.

Sáu nền nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý.

Sự gặp nhau của căn, cảnh và thức.

Vị dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính sinh từ xúc.

Cơn khát đối với dục, hiện hữu hoặc không hiện hữu.

Sự nắm giữ mạnh hơn ái, biến đối tượng thành chỗ bám.

Sự hiện hữu/trở thành làm duyên cho sinh; kinh nêu dục hữu, sắc hữu và vô sắc hữu.

Già, chết cùng sầu, bi, khổ, ưu, não đi kèm.

Khi các duyên có mặt, khổ tiếp tục sinh.

Khi duyên căn bản chấm dứt, các chi phần sau mất nền.

Hành động có chủ ý qua thân, lời và ý.

Sự cố ý hướng dẫn hành động qua thân, lời nói và ý.

Đưa tâm đến đối tượng. Cần phân biệt với tư hay chủ ý.

Dục hữu, sắc hữu và vô sắc hữu; ba phạm vi hiện hữu trong chi phần hữu của Duyên khởi.

Sự hiện hữu thuộc phạm vi dục; không đồng nhất với một cảm giác ham muốn thoáng qua.

Sự hiện hữu thuộc phạm vi sắc, được phân biệt với dục hữu và vô sắc hữu.

Sự hiện hữu thuộc phạm vi vô sắc; vẫn thuộc hữu và chưa phải giải thoát.

Phạm vi hiện hữu có liên hệ với dục lạc giác quan.

Phạm vi hiện hữu tương ứng với các tầng thiền sắc giới.

Phạm vi hiện hữu tương ứng các tầng thiền vô sắc, vẫn còn thuộc sinh tử.

Toàn bộ khối khổ được nêu trong công thức tập khởi và đoạn diệt Duyên khởi.

Sáu căn và sáu cảnh tương ứng, nơi xúc, thọ và các trói buộc có thể phát sinh.

Trong SN 12.2, danh gồm thọ, tưởng, tư, xúc và tác ý; không phải tên gọi hay một linh hồn vô hình.

Trong SN 12.2, sắc gồm bốn đại và sắc do bốn đại tạo; là mặt vật chất, không tự tồn độc lập.

Chỉ sự tiếp nối có điều kiện của các kinh nghiệm thức khi nói một cách quy ước; tuyệt đối không phải một thực thể biết thường hằng luân chuyển giữa các đời.

Năm nhóm kinh nghiệm: sắc, thọ, tưởng, hành và thức.

Uẩn vật chất, gồm bốn đại và sắc phát sinh nương bốn đại; không chỉ một thân thể cá nhân.

Toàn bộ cảm thọ dễ chịu, khó chịu và trung tính.

Khả năng nhận dấu, nhận ra và ghi nhận đặc điểm.

Các tâm hành và tạo tác có ý hướng ngoài thọ và tưởng.

Sáu loại nhận biết được xét như một uẩn.

Bốn đại đất, nước, lửa và gió, tức những tính chất vật chất được quán sát trong thân và ngoài thân.

Tính cứng, mềm và sức nâng đỡ của sắc.

Tính kết dính và liên kết của sắc.

Nhiệt độ, sức nóng lạnh và sự làm chín.

Chuyển động, co giãn và sức đẩy.

Cùng một loại đại được xét trong thân hoặc ngoài thân.

Cảm giác dễ chịu.

Cảm giác khó chịu hoặc đau.

Cảm giác không khổ cũng không lạc.

Ba loại cảm thọ: lạc, khổ và không khổ không lạc; xem các mục cảm thọ tương ứng.

Những hiện tượng thuộc mặt vật chất; cần phân biệt với sắc cảnh riêng của mắt và sắc uẩn theo văn cảnh.

Tên gọi khác của thọ trung tính; không đồng nghĩa với vô cảm hoặc đã đoạn tận tham, sân, si.

Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý.

Nền vật chất cho kinh nghiệm thấy.

Nền vật chất cho kinh nghiệm nghe.

Nền vật chất cho kinh nghiệm ngửi.

Nền vật chất cho kinh nghiệm nếm.

Nền vật chất cho kinh nghiệm xúc chạm.

Nền cho kinh nghiệm các đối tượng của ý; không phải tự ngã.

Sắc, thanh, hương, vị, xúc chạm và pháp.

Đối tượng của mắt.

Đối tượng của tai.

Đối tượng của mũi.

Đối tượng của lưỡi.

Đối tượng của thân căn; khác với xúc phassa.

Ý nghĩ, ký ức, hình ảnh tâm và các pháp làm đối tượng của ý.

Sáu loại nhận biết được gọi tên theo căn tương ứng.

Nhận biết hình sắc nương mắt và sắc.

Nhận biết âm thanh nương tai và tiếng.

Nhận biết mùi nương mũi và hương.

Nhận biết vị nương lưỡi và vị.

Nhận biết xúc chạm nương thân căn.

Nhận biết pháp trần nương ý căn; không phải chủ tọa của năm thức đầu.

Sáu loại cuộc gặp tương ứng với sáu cửa nhận biết.

Sự gặp nhau của mắt, hình sắc và nhãn thức.

Sự gặp nhau của tai, âm thanh và nhĩ thức.

Sự gặp nhau của mũi, hương và tỷ thức.

Sự gặp nhau của lưỡi, vị và thiệt thức.

Sự gặp nhau của thân căn, xúc chạm và thân thức.

Sự gặp nhau của ý căn, pháp trần và ý thức.

Do thọ làm duyên, ái có thể sinh khi vô minh còn chi phối.

Dục ái, hữu ái và phi hữu ái.

Khát khao khoái lạc qua sáu loại đối tượng.

Khát khao hiện hữu, tiếp tục hoặc trở thành một căn cước.

Khát cầu không hiện hữu hoặc mong sự hiện hữu bị chấm dứt; không đồng nhất với mọi phản ứng muốn loại bỏ điều khó chịu.

Ý muốn có chức năng, được trí tuệ điều chỉnh, không nhất thiết là tham ái.

Dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ và ngã luận thủ.

Bám chặt đối tượng dục như nơi bảo đảm thỏa mãn.

Bám quan điểm thành căn cước và bảo vệ nó như chính mình.

Chấp giới luật, nghi thức hoặc hình thức tự nó đủ đem giải thoát.

Bám quan niệm về tự ngã và lấy các uẩn làm tôi hoặc của tôi.

Sự phai nhạt và chấm dứt sức kéo của tham ái.

Mở bàn tay nắm giữ; trả pháp về đúng tính duyên sinh của nó.

Hành động có chủ ý được thúc đẩy bởi những căn thiện và đưa đến kết quả tương ứng.

Hành động có chủ ý phát sinh từ tham, sân, si và đưa đến hậu quả bất thiện.

Quả chín từ nghiệp đã tạo, không đồng nhất với mọi hiện tượng hoặc cảm thọ xảy đến.

Ba loại hành vi ý bất thiện: tham cầu tài vật của người, hại ý và tà kiến; được phân biệt với ý nghĩ thoáng qua thiếu chủ ý nuôi dưỡng.

Muốn chiếm đoạt điều thuộc về người khác; khác với mong muốn chính đáng được nuôi bằng sự tôn trọng.

Ước muốn làm hại hoặc khiến người khác chịu bất hạnh; là một bất thiện ý nghiệp.

Không nắm giữ, chiếm đoạt; trong nhóm căn thiện được nói qua sự vắng tham chứ không chỉ vì chưa có đối tượng hấp dẫn.

Không ác ý và chống đối; một căn thiện, không có nghĩa mất khả năng ngăn điều gây hại.

Không mê mờ, có cái thấy đúng; một căn thiện, không phải chỉ có nhiều kiến thức.

Tham, sân, si; các gốc thúc đẩy nhiều trạng thái và hành động bất thiện.

Vô tham, vô sân, vô si; nền cho hành động thiện và sự tu tập.

Năm điều học của người cư sĩ: không sát sinh, không lấy của không cho, không tà hạnh, không nói dối, không dùng chất say gây phóng dật.

Nguyên tắc tu tập tự nguyện tiếp nhận để huấn luyện thân, lời nói và đời sống.

Điều học thứ năm: tránh các thức uống và chất gây say, là nền tảng cho phóng dật; không giản lược thành chỉ tránh say quá mức.

Biết hổ thẹn trước điều bất thiện do lòng tự trọng đạo đức, khác với tự khinh miệt.

Biết e sợ hậu quả và sự nguy hại của hành vi bất thiện, giúp phòng hộ hành động.

Hai phẩm chất gìn giữ đạo đức: hổ thẹn điều sai và e sợ điều bất thiện.

Tình trạng không day dứt vì hành vi bất thiện; thường được trình bày như điều kiện hỗ trợ an tịnh và định.

Xem xét chủ ý và hậu quả trước khi, trong khi và sau khi hành động để điều chỉnh việc làm.

Tâm bứt rứt vì điều đã làm hoặc chưa làm; là thành phần trong trạo cử-hối quá.

Giữ gìn hành vi thân và lời phù hợp giới học; không đồng nhất giới hạnh với cứu cánh giải thoát.

Dấu hiệu tổng quát và chi tiết nơi đối tượng có thể bị tâm nắm giữ, khiến tham hay sân sinh khởi; Chương 45 chỉ dạy cách không nắm giữ.

Ba cửa biểu hiện nghiệp do chủ ý: thân, lời nói và ý; xem từng mục thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp.

Nghiệp có chủ ý biểu hiện qua lời nói; lời nói mang ý nghĩa đạo đức tùy chủ ý và hoàn cảnh.

Đời sống thanh tịnh theo giáo pháp, trong văn cảnh tu sĩ có giới hạnh độc thân; nghĩa rộng hướng tới đoạn tận khổ.

Nghiệp có chủ ý biểu hiện qua hành động thân; khác với mọi hoạt động vật lý tự nhiên của cơ thể.

Tự nguyện nhận lãnh và gìn giữ điều học hay pháp thực hành; hiệu quả không chỉ do việc đọc lời phát nguyện.

Người sống đời gia đình, có trách nhiệm và sinh kế thế tục; vẫn có thể thực hành Chánh pháp.

Rời đời sống gia đình để sống đời tu sĩ theo giới luật và con đường tu tập; không đồng nghĩa mặc nhiên với chứng ngộ.

Nghiệp được tạo bởi chủ ý thuộc ý, không nên đồng nhất mọi ý nghĩ thoáng qua với nghiệp cùng mức độ.

Bốn loại thức ăn duy trì sự tồn tại: đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực và thức thực.

Thức ăn vật chất được dùng để nuôi thân, không đồng nhất với toàn bộ bốn thức ăn.

Xúc được xem như thức ăn, điều kiện nuôi dưỡng kinh nghiệm và sự tiếp nối của hữu tình.

Chủ ý của tâm được nói đến như thức ăn; không phải một kho nghiệp hay thực thể tự tồn.

Thức trong vai trò thức ăn duy trì sự tiếp nối có điều kiện; không phải linh hồn di chuyển giữa các đời.

Tên gọi khác của “Bốn thức ăn”: đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực và thức thực.

Bốn nền tảng thành tựu định: dục, tinh tấn, tâm và thẩm sát; không có nghĩa muốn gì cũng được.

Nền tảng định nương ý muốn tu tập chân chánh, cùng tinh cần và các tạo tác nỗ lực.

Nền tảng định nương sức nỗ lực bền bỉ, đi cùng sự an trú và điều chỉnh đúng.

Nền tảng định nương sự chuyên tâm, không để pháp hành bị kéo đi bởi đối tượng khác.

Nền tảng định nương thẩm sát, khảo sát đúng pháp hành và điều kiện hỗ trợ.

Cơ sở hay nền tảng của sự thành tựu; trong mạch tu tập chỉ bốn cơ sở tu định.

Năm năng lực chủ đạo cần phát triển: tín, tấn, niệm, định và tuệ.

Đức tin hướng đến sự giác ngộ của Như Lai và có chức năng dẫn đường tu học.

Năng lực tinh tấn ngăn bất thiện và phát triển thiện pháp.

Năng lực ghi nhớ và giữ chánh niệm, không quên pháp cần thực hành.

Năng lực an trú, làm tâm vững vàng trên đối tượng thích hợp.

Năng lực hiểu biết sinh diệt và hướng đến sự đoạn tận khổ.

Năm sức mạnh tín, tấn, niệm, định và tuệ khi không dễ bị các pháp đối nghịch chi phối.

Đức tin đã thành sức mạnh chống lại sự dao động trước điều đáng tin cậy.

Sức tinh tấn không dễ bị lười nhác và buông xuôi làm gián đoạn.

Sức chánh niệm không dễ bị thất niệm lấn át.

Sức định không dễ bị tán loạn làm mất nền an trú.

Sức trí tuệ không dễ bị vô minh và tà kiến chi phối.

Sự tin tưởng có phương hướng vào Đức Phật, Pháp và đường tu; không đồng nghĩa tin mù quáng.

Nỗ lực đúng đắn, bền bỉ trong ngăn bất thiện và phát triển thiện pháp.

Khả năng ghi nhớ, hiện diện và nhận biết đúng pháp hành; cần được soi sáng bởi chánh kiến.

Hệ thống bảy nhóm pháp: bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi và Bát Chánh Đạo. Bản sách giảng các nhóm này, dù không dùng thường xuyên nhãn tổng hợp.

Những dòng cấu uế chi phối tâm và duy trì sinh tử; sách chủ yếu nêu dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu.

Dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu; một số bản liệt kê còn tách thêm kiến lậu.

Lậu hoặc liên hệ sự đắm nhiễm dục lạc và sự tìm kiếm khoái cảm.

Một loại lậu hoặc liên hệ sự khát muốn hiện hữu và trở thành; phân biệt với hữu lậu (sāsava), tính chất còn liên hệ lậu hoặc.

Sự không thấy đúng Tứ Thánh Đế và Duyên khởi trong phạm vi các lậu hoặc.

Bảy cách trong MN 2: bằng thấy biết, phòng hộ, thọ dụng đúng, kham nhẫn, tránh né, xua bỏ và tu tập.

Sử dụng y phục, thức ăn, nơi ở và vật dụng cần thiết đúng mục đích để không nuôi lậu hoặc.

Chịu đựng thích đáng nóng lạnh, đói khát và điều khó chịu mà không nuôi bất thiện.

Tránh những đối tượng, tình huống nguy hại làm tăng lậu hoặc.

Gạt bỏ, không tiếp tục dung dưỡng các tư duy bất thiện đã khởi lên.

Tính chất còn liên hệ với lậu hoặc; trong MN 117, chánh kiến hữu lậu được phân biệt với chánh kiến vô lậu. Không phải “hữu lậu” là tên của một loại lậu hoặc.

Không còn liên hệ với lậu hoặc; dùng khi phân biệt pháp, đạo chi hữu lậu và vô lậu tùy ngữ cảnh.

Mười dây trói buộc được đoạn dần qua các Thánh quả; chia năm hạ phần và năm thượng phần.

Pháp trói buộc hữu tình trong sinh tử, khác với một cảm xúc thoáng qua.

Thân kiến, nghi, giới cấm thủ, dục tham và sân; đoạn tận trước quả Bất lai.

Sắc ái, vô sắc ái, mạn, trạo cử và vô minh; đoạn tận khi chứng A-la-hán.

Tà kiến chấp một hoặc nhiều uẩn là tự ngã hay thuộc tự ngã; khác với cảm nhận vi tế “tôi là”.

Sự tham luyến dục lạc trói buộc trong dục giới; khác về vị trí pháp số với dục tham triền cái.

Sự chống đối, ác ý trói buộc; là một trong năm hạ phần kiết sử.

Tham ái đối với hiện hữu sắc giới, vẫn là kiết sử dù vượt dục tham thô.

Tham ái đối với hiện hữu vô sắc giới; chưa phải đoạn tận tham ái.

Ý niệm so sánh tôi hơn, bằng, kém; vẫn có thể còn ở bậc đã hết thân kiến.

Cảm nhận vi tế “tôi là” vẫn có thể còn sau khi thân kiến đã đoạn; cần phân biệt ngã mạn với tà kiến về tự ngã.

Sự dao động tinh tế của tâm, thuộc năm thượng phần kiết sử.

Sự chưa thấy đúng sự thật, là kiết sử cuối cùng được đoạn tận ở A-la-hán.

Sự tham đắm đối với dục; khi xét như kiết sử phải phân biệt với tham dục (kāmacchanda) trong năm triền cái.

Bảy khuynh hướng phiền não tiềm ẩn: dục tham, sân, kiến, nghi, mạn, hữu tham và vô minh.

Khuynh hướng bất thiện còn tiềm ẩn, có thể hiện hành khi đủ duyên; khác với phiền não đang bộc lộ.

Khuynh hướng tìm khoái lạc giác quan, có thể còn dù hiện tại tâm không tham dục.

Khuynh hướng chống đối, sân hận tiềm ẩn, không phải chỉ một cơn giận hiện tại.

Khuynh hướng bám giữ những quan điểm sai, nhất là về tự ngã.

Khuynh hướng hoài nghi cản trở việc chứng hiểu Chánh pháp.

Khuynh hướng tự so sánh và dựng cảm nhận tôi là ở mức tinh tế.

Khuynh hướng tham muốn tồn tại, tiếp tục hoặc trở thành.

Khuynh hướng chưa biết đúng sự thật, giúp những khuynh hướng bất thiện khác tiếp tục.

Bốn tâm từ, bi, hỷ, xả được phát triển rộng lớn, không hạn cuộc vào người mình ưa.

Tâm mong hữu tình được an vui, không đồng nhất với sự chiếm hữu.

Tâm cảm thông và mong khổ được vơi bớt, không có nghĩa chìm trong khổ của người khác.

Vui trước điều lành, niềm vui của người khác; khác với hỷ thiền pīti.

Sự quân bình và không thiên vị với các hữu tình, không phải thờ ơ hay vô cảm.

Bảy tài sản cao quý: tín, giới, tàm, quý, văn, thí và tuệ.

Đức tin vào giác ngộ và con đường tu được xem như tài sản nội tâm.

Giới hạnh vững vàng tạo sự an toàn và không hối tiếc.

Lòng hổ thẹn trước bất thiện được xem là tài sản bảo hộ.

Biết e sợ nguy hại của điều ác, giúp ngăn việc làm sai.

Sự nghe học, ghi nhớ, suy xét và hiểu Chánh pháp đúng đắn.

Lòng rộng rãi, không bỏn xẻn và biết chia sẻ đúng trách nhiệm.

Trí tuệ thấy sinh diệt, có sức hướng đến chấm dứt khổ.

Sự cho tặng, chia sẻ vì lợi ích, khác với tìm danh tiếng từ hành động cho.

Ba ngôi báu Phật, Pháp và Tăng được tôn kính và nương tựa.

Quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng; xác lập hướng học và hành, không thay thế sự thực hành.

Quay về nương tựa Tam bảo để học và hành theo giáo pháp.

Nương nơi bậc giác ngộ làm thầy, không xem Đức Phật là đấng quyết định số phận.

Nương lời dạy về khổ và đường chấm dứt khổ để tự mình thực hành.

Nương nơi Tăng đoàn chân chính, đặc biệt cộng đồng Thánh đệ tử.

Tăng đoàn; trong ý nghĩa quy y cao quý nhấn mạnh đoàn thể Thánh đệ tử.

Người bạn lành giúp thấy điều đúng, sửa sai và nuôi dưỡng toàn bộ con đường tu.

Phẩm chất, điều kiện được gần gũi và nương nhờ những người bạn lành.

Niềm tin có cơ sở và hướng tới thực hành, không lấy sự tin tưởng thay thế chứng biết.

Trình bày điều mình tin một cách trung thực mà không tự nhận là chân lý đã chứng ngộ.

Tiếp nhận lời dạy chân chánh để nuôi dưỡng hiểu biết và thực hành.

Thực hành phù hợp giáo pháp và những nguyên tắc đã được học.

Nam, nữ Phật tử tại gia thực hành quy y, giới và thiện pháp giữa trách nhiệm đời sống.

Tâm keo kiệt, không muốn chia sẻ; đối trị bằng bố thí và xả thí đúng cách.

Thân cận chân nhân, nghe Chánh pháp, như lý tác ý, thực hành pháp tùy pháp (SN 55.5, 55.50). Phân biệt với bốn phẩm chất được dùng để xác nhận một bậc Dự lưu.

Người có phẩm chất chân chánh, đáng thân cận và học hỏi; không đồng nhất mọi người có địa vị với bậc Thánh.

Bước vào dòng Thánh đạo, tương ứng Dự lưu; không đồng nghĩa cảm giác an ổn hoặc sự tin tưởng mạnh mẽ.

Nhớ lại giới hạnh được giữ gìn trong sạch nhằm nuôi dưỡng hỷ và không hối hận.

Tùy niệm phẩm chất và giá trị thực chứng của giáo pháp chân chính.

Tùy niệm các phẩm chất chân chính của Đức Phật để nuôi lớn tín tâm, hỷ và sự định tĩnh.

Nhớ lại đức rộng rãi và tâm biết chia sẻ; một pháp tùy niệm được dạy cho người cư sĩ.

Tùy niệm phẩm chất của Tăng đoàn bậc Thánh được kinh tán thán.

Thực hành phù hợp Chánh pháp và mục đích của pháp; một trong bốn điều kiện hỗ trợ nhập dòng.

Sự tin tưởng trong sáng nơi Tam bảo, phát triển qua hiểu biết và thực hành; không phải mọi niềm tin đều là bất động.

Niềm tin vững chắc của bậc Dự lưu đối với Phật, Pháp, Tăng; khác với cảm xúc tín tâm nhất thời.

Ba hướng quán chiếu không tánh, vô tướng, vô nguyện; không đồng nhất máy móc với ba đặc tướng.

Trống vắng tự ngã và cái thuộc tự ngã; không có nghĩa mọi hiện tượng đều không tồn tại.

Không nắm các dấu hiệu làm cơ sở chấp thủ; trong định và giải thoát có những ngữ cảnh chuyên biệt.

Không còn hướng tâm khát cầu hay thiết lập chỗ nương bằng tham ái; khác với bỏ mọi ý muốn thiện.

Định hướng tới tính không theo pháp được quán; SN 43.4 nêu cùng vô tướng định và vô nguyện định là đường hướng tới pháp vô vi.

Sự định tâm không hướng theo mong cầu chiếm giữ; trong SN 43.4 được nêu cùng không định và vô tướng định.

Sự định tâm theo hướng không nắm giữ các tướng; không nên đồng nhất đơn thuần với mất hết tri giác.

Bốn quả Dự lưu, Nhất lai, Bất lai, A-la-hán, phân biệt qua những kiết sử được đoạn trừ.

Con đường cao quý hướng đến chứng ngộ; trong ngữ cảnh Thánh quả cũng chỉ đạo tương ứng từng quả.

Quả chứng của sự tu tập, không phải chức danh do tự nhận hoặc người khác phong.

Bậc nhập dòng Thánh đạo, đoạn tận thân kiến, nghi và giới cấm thủ.

Bậc đã đoạn ba kiết sử đầu, làm mỏng tham, sân, si và còn trở lại tối đa một lần theo cách diễn đạt kinh điển.

Bậc đoạn tận năm hạ phần kiết sử, không tái sinh trở lại dục giới.

Bậc đã đoạn tận mười kiết sử và lậu hoặc, hoàn tất con đường giải thoát.

Thân kiến, nghi và giới cấm thủ, được đoạn tận ở quả Dự lưu.

Quả chứng đầu tiên khi ba kiết sử đầu đã được đoạn tận; khác với chỉ có niềm tin vững mạnh.

Quả chứng thứ hai, có sự làm mỏng tham, sân, si nhưng chưa đoạn tận năm hạ phần kiết sử.

Quả chứng thứ ba sau khi năm hạ phần kiết sử được đoạn tận, không tái sinh trong dục giới.

Quả chứng thứ tư: lậu hoặc và các kiết sử đã được đoạn tận, con đường tu học hoàn tất.

Cách gọi quả chứng tu tập; khi nói bốn Thánh quả phải dựa trên tiêu chuẩn đoạn trừ kiết sử, không chỉ kinh nghiệm tâm lý.

Giới Niết-bàn, sự tắt tham, sân, si; không phải một cảnh giới hữu vi để đi đến.

Niết-bàn giới khi bậc A-la-hán còn sống, các căn và cảm thọ vẫn vận hành.

Niết-bàn giới liên hệ sự chấm dứt hoàn toàn các cảm thọ khi bậc A-la-hán thân hoại; không mô tả linh hồn đi đâu.

Còn phần dư y nơi thân và các căn trong đời sống của bậc giải thoát.

Không còn phần dư y sau thân hoại của bậc đã đoạn tận lậu hoặc.

Sự đoạn tận tham ái, không chỉ tạm thời không có mong muốn trong tâm.

Sự đoạn tận sân hận, không đồng nghĩa mất khả năng nhận diện và ngăn điều hại.

Sự đoạn tận mê mờ, không phải tình trạng mất khả năng nhận biết.

Sự chấm dứt khổ theo Diệt đế, gắn với đoạn tận ái và nguyên nhân sinh tử.

Giải thoát của tâm khỏi sự trói buộc; cần đọc đúng phạm vi ngữ cảnh từng bài kinh.

Giải thoát bằng trí tuệ, không phải chỉ có khả năng suy luận giáo lý.

Khổ não tinh thần có thể cộng thêm vào đau đớn thân do phản ứng chống đối và chấp thủ.